Birçok sanayi tesisi Scope 1 (saha yakıtı) ve Scope 2 (satın alınan elektrik) envanterini OSOS ve faturalarla çıkarabilir; ancak toplam karbon ayak izinin %60–90’ı Scope 3’te — satın alınan malzeme, lojistik, satılan ürünün kullanımı ve tedarikçi enerji tüketiminde gizlenir. 2026’da AB alıcıları, TSRS kapsamındaki Türk tedarikçiler ve CBAM zinciri; “tahmini harcama × emisyon faktörü” (spend-based) yaklaşımını yavaş yavaş reddediyor. Doğrulanabilir, aktivite bazlı veri yeni uyum standardı haline geliyor.
%60–90
Scope 3 payı (imalat)
Sektöre göre değişir
15
GHG kategorileri
Upstream + downstream
Cat. 1–4
Öncelik (sanayi)
Satın alma + lojistik
Primary data
2026 beklentisi
Spend-based → activity-based
Scope 3 neden “kör nokta”?
Scope 1–2 fabrika sınırı içindedir; ölçüm altyapınız (sayaç, OSOS, yakıt kaydı) doğrudan kontrolünüzdedir. Scope 3 ise tedarikçinin enerji yoğunluğu, hammaddenin menşei, nakliye modu ve müşterinin ürünü nasıl kullandığı gibi sizin sahadan uzak kaynaklardan beslenir. Bir otomotiv veya makine tedarikçisi, kendi fabrikasında %20 emisyon azaltsa bile alıcının Scope 3 envanterinde payını ancak birincil veri veya doğrulanmış tedarikçi beyanı ile gösterebilir.
15 kategori özeti
| Kat. | Kategori | Türk sanayi önceliği |
|---|---|---|
| 1 | Satın alınan mal ve hizmetler | Yüksek — hammadde, dış işlem |
| 2 | Sermaye malları | Orta — makine/yatırım döneminde |
| 3 | Yakıt ve enerji (Scope 1–2 dışı) | Orta — iletim kayıpları, WTT |
| 4 | Upstream taşıma ve dağıtım | Yüksek — ithalat/lojistik |
| 5 | Operasyonel atık | Orta — bertaraf yöntemi |
| 6 | İş seyahati | Düşük–orta |
| 7 | Çalışan ulaşımı | Düşük–orta |
| 8 | Upstream kiralanan varlıklar | Sektöre bağlı |
| 9 | Downstream taşıma | Orta — dağıtım |
| 10 | Satılan ürünün işlenmesi | Yüksek — ara tedarik |
| 11 | Satılan ürünün kullanımı | Yüksek — enerji tüketen ürünler |
| 12 | Satılan ürünün ömür sonu | Orta |
| 13 | Downstream kiralanan varlıklar | Düşük |
| 14 | Franchise | Düşük |
| 15 | Yatırımlar | Finans sektörü |
Spend-based vs activity-based hesaplama
| Yöntem | Formül / mantık | Artı | Eksi |
|---|---|---|---|
| Spend-based | Harcama (₺/€) × EEIO emisyon faktörü | Hızlı, ERP verisi yeter | Denetimde zayıf; fiyat dalgalanması distorsiyon |
| Average-data | Miktar × sektör ortalaması (kg, kWh, ton-km) | Birim bazlı; spend’ten iyi | Tedarikçi gerçeğini yansıtmayabilir |
| Supplier-specific | Tedarikçi birincil verisi / LCA / EPD | Alıcı denetiminde güçlü | Anket yükü, veri kalitesi değişken |
| Hybrid | Önemli kalemlerde birincil, geri kalan ortalama | Pratik geçiş modeli | Metodoloji dokümante edilmeli |
GHG Protocol veri kalitesi hiyerarşisi birincil tedarikçi verisini en üstte konumlandırır. Türk imalatçısı için tipik yol haritası: (1) önemlilik analizi ile Cat. 1 ve 4’ü seç, (2) spend-based envanterle başla, (3) top 20 tedarikçiden activity-based veri topla, (4) yıllık iyileştirme planına yaz.
Tedarikçi anket şablonu — örnek alanlar
Alıcıların gönderdiği ESG anketleri giderek teknikleşiyor. Aşağıdaki alanlar 2026 tedarikçi değerlendirmelerinde sık görülür; kendi tedarikçilerinize gönderebileceğiniz minimum şablon olarak kullanılabilir.
- Raporlama dönemi ve sınır (operasyonel kontrol / finansal kontrol)
- Scope 1–2 toplam tCO₂e ve doğrulama düzeyi (self-declared / third-party)
- Yıllık elektrik tüketimi (kWh) ve yenilenebilir pay (YEK-G itfa var mı?)
- Doğalgaz / yakıt tüketimi (TEP veya kWh eşdeğeri)
- Ürün bazlı spesifik emisyon (kg CO₂e / kg ürün veya / adet)
- ISO 14064, ISO 50001 veya CDP katılım durumu
- CBAM gömülü emisyon (varsa ürün HS kodu + tCO₂e/ton)
- Azaltım hedefi ve baz yıl
- Veri kaynağı: OSOS, sayaç, fatura — mutabakat yapıldı mı?
CBAM, CSRD ve TSRS baskısı
CBAM kapsamındaki çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre ve hidrojen tedarikçileri için gömülü emisyon birincil veri ile raporlanmalıdır — Karbon Vergisi, CBAM ve Türkiye rehberimizde mali ve raporlama takvimi ayrıntılı anlatılır. AB’de CSRD/ESRS, büyük alıcıların Scope 3’ünü zorunlu kılar; Türkiye’de TSRS 2 iklim açıklamaları aynı veri dilini kullanır. TSRS Sürdürülebilirlik Raporlaması rehberimizde eşik ve takvim günceldir.
Karbon Nötr, Net Sıfır ve Scope 1–2–3 rehberimiz Scope kavramlarının temelini verir; bu yazı tedarik zinciri operasyonuna odaklanır. Üç regülasyon aynı mesajı iletir: tedarikçi emisyonu artık “alıcının sorunu değil” değil.
2026: tahminden doğrulanabilir veriye geçiş
- Spend-based envanter → önemlilik matrisi ile %80 emisyonu kapsayan kalemleri belirle
- Top tedarikçilere activity-based anket + OSOS/fatura kanıtı iste
- Cat. 1 için ürün LCA veya EPD varsa önceliklendir
- Lojistik (Cat. 4) için ton-km, mod ve yakıt türü kaydet
- TSRS/CBAM raporlama dönemi ile tedarikçi veri dönemini hizala
- Metodoloji değişikliğini baz yıl ve geri kazanım hesabında dokümante et
ENOPTIMAL: tüketim verisi tedarikçi beyanı desteği
Tedarikçi anketinde istenen “yıllık kWh, OSOS mutabakatı, reaktif/ profil tutarlılığı” alanları, kendi fabrikanızda ENOPTIMAL ile ürettiğiniz veri formatıyla aynıdır. Kendi Scope 1–2 envanterinizi güçlü tutmak, alıcıya verdiğiniz beyanın credible olmasını sağlar; aynı platform tüketim, fatura ve üretim verisini tek kaynakta toplar. Tedarikçi geliştirme programında “ölçüm olgunluğu” checklist’i olarak OSOS + alt sayaç standardını referans gösterebilirsiniz.
Sonuç
Scope 3 artık “ileride yaparız” kategorisi değil; 2026’da ihracat, TSRS ve büyük alıcı sözleşmeleri activity-based veri istiyor. Önce 15 kategoride önemlilik, ardından Cat. 1 ve 4’te tedarikçi birincil verisi toplayın. Demo talebiyle fabrika Scope 1–2 envanterinizi ve tedarikçi anketi veri modelinizi birlikte değerlendirebiliriz.